Czy dziedzictwo kulturowe jest czymś statycznym, co powinno być zachowane w niezmienionej formie, czy też czymś, co naturalnie ewoluuje wraz z ludźmi, którzy je dziedziczą?

 Pytanie to zostało postawione przez większość partnerów projektu EYES podczas opracowywania ich modelowych wycieczek śladami dziedzictwa. W różnych krajach, tradycjach i lokalnych historiach wszyscy partnerzy podkreślali znaczenie postrzegania dziedzictwa kulturowego jako czegoś żywego, a nie zamrożonego w przeszłości.

Jest to istotne, ponieważ tradycja, która nigdy się nie zmienia, może w rzeczywistości przestać być żywą tradycją. Niemniej jednak tradycje nie zmieniają się tylko z jednego powodu. Ewoluują wraz ze zmianami społecznymi, gdy ludzie interpretują je na nowo, a nowe pokolenia znajdują własne sposoby na angażowanie się w przekazane im dziedzictwo.

 

Tradycje zmieniają się, ponieważ zmienia się społeczeństwo

Społeczności, które tworzą i kultywują tradycje, nie pozostają takie same. Ewoluują role płciowe. Zmieniają się języki. Praktyki religijne mogą stawać się mniej istotne w życiu codziennym. Młodzi ludzie znajdują nowe sposoby uczestnictwa, podczas gdy migracja wnosi nowe wpływy i perspektywy.

Zmiana tradycji może być jednak trudna, zwłaszcza gdy otacza ją silne poczucie sacrum i rytuału. Niektóre tradycje mają wielką moc właśnie dlatego, że podążają za ustalonymi regułami, gestami, strojami, rolami i scenariuszami przekazywanymi z pokolenia na pokolenie. Zmiana jednego elementu może więc stwarzać wrażenie naruszenia czegoś fundamentalnego.

Przykładowo, Karnawał w Binche (Belgia) jest głęboko zakorzeniony w lokalnym folklorze i tożsamości społeczności. Odbywający się co roku w ciągu trzech dni poprzedzających Środę Popielcową, charakteryzuje się rytuałami, strojami, muzyką i postaciami przekazywanymi z pokolenia na pokolenie, z postacią Gille jako jednym z głównych symboli. To silne przywiązanie do tradycji może sprawiać, że zmiany stają się kontrowersyjne: pytania o to, kto może brać udział w wydarzeniu – w tym o większy udział kobiet w rolach tradycyjnie męskich – mogą podważać wyobrażenia o tym, co uznaje się za „autentyczne”. Jednak UNESCO, które uznaje ten karnawał za żywe dziedzictwo, coraz mocniej kładzie nacisk na inkluzywność i niedyskryminację jako kluczowe zasady ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jak zatem tradycje mogą pozostać wierne swoim korzeniom, tworząc jednocześnie przestrzeń dla bardziej inkluzywnej przyszłości?

Miasto Mons zmaga się z podobną debatą wokół swojego lokalnego folkloru – „Doudou”. Choć tradycja ta ewoluowała wraz z wprowadzeniem dwóch żeńskich postaci (Cybèle i Poliade) do bardzo skodyfikowanej walki św. Jerzego ze smokiem w latach 2000–2001, niektórzy twierdzą, że zmiany nie poszły wystarczająco daleko. W 2026 roku inicjatywy takie jak „Folklore inclusif” zaprosiły mieszkańców do kwestionowania i ponownego odkrywania tego folkloru, w tym do dyskusji nad tym, kto bierze w nim udział i jak mógłby wyglądać folklor przyszłości.

 

Tradycje zmieniają się również dlatego, że ludzie interpretują je na nowo

Zmiana nie musi oznaczać porzucenia tradycji. Może oznaczać nadanie jej nowego życia.

Pieśń może zyskać nowe znaczenia, gdy każde kolejne pokolenie czyni ją swoją własną. „Bella Ciao” jest tego wyrazistym przykładem. Jedna z wersji wiąże się z „mondine” – kobietami pracującymi na polach ryżowych w północnych Włoszech, podczas gdy wersja, która stała się powszechnie znana po II wojnie światowej, przekształciła się w symbol włoskiego ruchu oporu i antyfaszyzmu. Dziesiątki lat później nowe pokolenie odkryło tę pieśń dzięki serialowi „Dom z papieru” („La Casa de Papel”), gdzie stała się symbolem wolności i buntu. Od tamtej pory pojawia się na protestach i w ruchach społeczno-politycznych na całym świecie. Melodia pozostała rozpoznawalna, ale dołączone do niej historie i emocje wciąż ewoluowały.

To samo może dotyczyć festiwali, rzemiosła i kulinariów. Tradycyjne rzemiosło może służyć do tworzenia współczesnych przedmiotów. Festiwal może powitać nowych uczestników. Tradycyjny przepis można dostosować do nowych składników, zachowując przy tym techniki lub wspomnienia z nim związane.

To właśnie sprawia, że niematerialne dziedzictwo kulturowe jest dziedzictwem żywym. UNESCO opisuje je jako coś odziedziczonego po poprzednich pokoleniach, ale stale zmieniającego się, ewoluującego i tworzonego na nowo w miarę przekazywania kolejnym generacjom.

 

Ale gdzie postawić granicę?

W tym miejscu kluczowa staje się pewna sprzeczność:

• Ochrona: „Musimy zachować to tak, jak było.”
• Ewolucja: „Musimy pozwolić na zmiany, aby ludzie nadal tym żyli i o to dbali.”

Żadne z tych stanowisk nie daje prostej odpowiedzi. Zachowanie tradycji chroni pamięć zbiorową i daje społecznościom więź z ich przeszłością. Jednak odrzucenie jakiejkolwiek zmiany może sprawić, że dziedzictwo stanie się obce dla ludzi, którzy mają przenieść je w przyszłość.

Równowaga ta była również widoczna podczas opracowywania modelowych wycieczek w projekcie EYES. Partnerzy musieli zastanowić się, jak zaprezentować lokalne dziedzictwo w sposób szanujący jego historię, a jednocześnie czyniący je przystępnym dla dzisiejszych odbiorców. Zaproszenie młodych ludzi do odkrywania i opisywania swojego lokalnego dziedzictwa za pomocą cyfrowych wycieczek to jeden ze sposobów na przeniesienie tradycyjnych historii do współczesnych formatów i pozwolenie im na współistnienie z teraźniejszością.

Być może pytanie nie brzmi zatem, czy dziedzictwo powinno się zmieniać, ale w jaki sposób możemy pozwolić mu ewoluować bez utraty tego, co nadaje mu sens.

W końcu dziedzictwo to nie tylko coś, co dziedziczymy z przeszłości. To coś, co społeczności nadal praktykują, interpretują na nowo i przekazują dalej.

Czy zatem, przekazując tradycję następnemu pokoleniu, chronimy jej przeszłość, czy pomagamy kształtować jej przyszłość?

 

Bibliografia / Źródła

UNESCO. (n.d.). Carnival of Binche. Intangible Cultural Heritage. https://ich.unesco.org/en/RL/carnival-of-binche-00033

UNESCO. (n.d.). What is intangible cultural heritage? https://ich.unesco.org/en/what-is-intangible-heritage-00003

UNESCO. (n.d.). Frequently asked questions: Living heritage. https://ich.unesco.org/en/faq-01058

Ville de Mons. (n.d.). Cybèle et Poliade. https://www.mons.be/fr/doudou/ducasse-rituelle/combat-dit-lumecon/personnages/cybele-et-poliade

Mars – Mons Arts de la Scène. (2026). Ateliers « Folklore inclusif ». https://surmars.be/agenda/2026-04/rendez-vous/ateliers-du-temps-pour-demain-folklore-inclusif

The Guardian. (2024, October 11). Bella Ciao: The history and evolution of the resistance anthem. https://www.theguardian.com/world/2024/oct/11/bella-ciao-resistance-anthem-history-meps-strasbourg-viktor-orban